Znani o integracji sensorycznej
Florence Clark – doktor filozofii Ph. D. (tytuł nadawany naukowcom, którzy przeprowadzili zaawansowane badania w określonej dziedzinie i są autorami wielu publikacji na ten temat), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA). Zajmuje stanowisko profesora na Wydziale Terapii Zajęciowej Uniwersytetu Południowej Kalifornii.
Dr Clark była w 1993 r. wykładowcą Eleanor Clarke Slagle przy Amerykańskim Towarzystwie Terapii Zajęciowej (AOTA) i jest profesorem honorowym Miedzynarodowego Towarzystwa Integracji Sensorycznej w Torrance w Kalifornii.
Dr A. Jean Ayres była jednym z pierwszych naukowców zajmujących się teorią terapii zajęciowej i włączyłabym jej dorobek w zakres tej dyscypliny naukowej Dr Ayres nie tylko zajmowała się pracą naukową, ale była też bardzo twórcza. Jej praca zrewolucjonizowała praktykę pediatryczną w zakresie terapii zajęciowej poprzez powiązanie podstawowych procesów biologicznych z rzeczywistym światem ludzkiej aktywności. Teoria terapii zajęciowej podkreśla znaczenie praktycznej działalności człowieka. Dr Ayres nadawała znaczenie ludzkiemu działaniu, czego dowodzi jej silne poparcie „odpowiedniego wyzwania” – „just right challenge” (dziecko wybiera zawsze takie zadanie, które rozwija jego zdolności na odpowiednim dla niego stopniu trudności), co jest zgodne z jej poglądem, że dziecko jest aktywnym żyjącym organizmem.
Jej badania w dziedzinie neurologii zawsze znajdowały zastosowanie w terapii zajęciowej. Np. system sensoryczny nie był dla niej tylko systemem sensorycznym. Zawsze zadawała sobie pytanie: „Jak moje rozumienie integracji sensorycznej można odnieść do czynności wykonywanych przez dziecko, np. podczas samoobsługi. „Sensory integration and the child” (Ayres, 1879) przedstawia teorię terapii zajęciowej i jej twórcze zastosowanie w praktyce.
Próbowałam naśladować dr Ayres w mojej własnej pracy naukowej. Chociaż moja obecna praca nie opiera się na neurofizjologii, nauczyłam się od niej, co jest istotą badania naukowego.Teoria była jej przewodnikiem i doradcą w praktyce.
Moi doktoranci pracują nad zagadnieniem integracja sensoryczna a modele zachowania. Badają jaki rodzaj aktywności wybierają osoby z określonym typem systemu nerwowego. Integracja sensoryczna jest wzbogacona o wiedzę o preferencjach w wyborze określonych zachowań w zależności od typu systemu nerwowego. Przekonaliśmy się, że dzieci, które potrzebują silnej stymulacji przedsionkowej wybierają takie czynności, które dostarczają im bodźców aktywizujących system przedsionkowy. Dzieci te poszukując silnych wrażeń prawdopodobnie będą lubiły zjeżdżanie na nartach. Josephine Moore – doktor filozofii (Ph. D), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA), Eleanor Clarke Slagle (ESC). Profesor honorowy na Wydziale Anatomii Uniwersytetu Południowej Dakoty. Dr Moore jest znanym w świecie popularyzatorem wiedzy w dziedzinie neurologii. Jest byłym wykładowcą Eleanor Clarke Slagle i w 1994 r. otrzymała nagrodę im. A. Jean Ayres (Lectureship Award) przyznawaną przez Międzynarodowe Towarzystwo Integracji Sensorycznej.
Zawsze interesowałam się przede wszystkim aspektem czuciowym systemu nerwowego. We wcześniejszym okresie mojej kariery pozostawałam pod wpływem dr A. Jean Ayres i oczywiście moich badań nad systemem nerwowym człowieka. Charakteryzując procesy neuronalne biorące udział w integracji sensorycznej, chciałabym nawiązać do jednej z podstawowych koncepcji Ayres: centralny układ nerwowy odbiera informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, organizuje, integruje ze sobą i wcześniejszymi doświadczeniami i następnie tworzy reakcję adaptacyjną (Ayres, 1972). Badając układ nerwowy widzimy, że odpowiedź ruchowa następuje w wyniku integracji wszystkich bodźców zmysłowych. Niemal wszystko, co robimy jest stymulowane wrażeniami czuciowymi, których dostarczają bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne. Rzadko występują reakcje ruchowe, które nie są poprzedzone stymulacją czuciową.
O wiele łatwiej jest badać reakcje ruchowe niż wielozmysłową stymulację odbieraną przez cały czas przez jednostkę. W prowadzonych przez wiele lat badaniach w dziedzinie neurologii pomijano system przedsionkowy. Dlaczego? Dlatego, że po prostu przyjmowaliśmy sposób, w jaki ten system funkcjonuje. Neurolodzy nie sądzili, że impulsy przedsionkowe docierają do kory mózgowej. Nikt nie badał tego procesu, ponieważ stanowi on tak integralną część naszego organizmu. Nie można zobaczyć systemu przedsionkowego ani bodźców, które go stymulują. Funkcjonowanie tego systemu można obserwować pośrednio, poprzez wpływ, jaki wywiera na reakcje ruchowe. Trudno jest uświadomić sobie, że nieustannie odbieramy wiele wrażeń zmysłowych. Teoria integracji sensorycznej jest wyjątkowa ze względu na pogląd o oddziaływaniu na ciało bodźców sensorycznych.
Przez wiele lat zbierałam informacje, które wspierają teorię integracji sensorycznej. Np. Michael Posner (Science, 1993) opisał badania z wykorzystaniem emisyjnej tomografii pozytronowej (PET), które wykazały, że w mózgu człowieka po 15 min. od wykonania prostego zadania widoczne są zmiany, będące rezultatem uczenia się. Jest wiele artykułów przedstawiających podobne wyniki badań.
Dzisiaj wiemy już, że mózg ma niezwykłe zdolności adaptacyjne i badania w tym zakresie pokazują, jak bardzo jest on podatny na zmiany. Pettit i Schwark (1993) opisali badania, w których na pewien czas odnerwili włókna znajdujące się na powierzchni grzbietowej rdzenia kręgowego u kota. Wykorzystując techniki obrazowania porównali pola recepcyjne przed zabiegiem z tymi samymi obszarami po zabiegu. Po trwającym kilka minut odnerwieniu włókien widoczne były zmiany w obrębie pól recepcyjnych.
Trzecie badanie dotyczyło kory wzrokowej (Gilbert i Wiesel, 1992). Badacze powodowali niewielkie uszkodzenia w siatkówce oka małpy lub kota. Zastosowali metodę obrazowania pól recepcyjnych kory wzrokowej przed i po zabiegu. Wyniki badań pokazały, że pola recepcyjne w korze wzrokowej zmieniły się, żeby skompensować uszkodzenie siatkówki. Po 2 miesiącach treningu zmiana w korze wzrokowej zwierzęcia (ale nie w siatkówce) całkowicie zniknęła.
Stosowane obecnie nieinwazyjne metody obrazowania, takie jak emisyjna tomografia pozytronowa (PET) i rezonans magnetyczny (MRI), pozwalające poznać funkcjonowanie układu nerwowego człowieka pokazują zmiany, jakie zachodzą w mózgu pod wpływem nowych doświadczeń. Dane z takich badań można było znaleźć w literaturze w ciągu ostatnich 20 lat. Musimy nadążać za tymi informacjami. Terapeuci powinni nawiązać współpracę z badaczami, którzy wykorzystują najnowszą technologię. Dzięki temu będzie można udowodnić, że terapia powoduje zmiany nie tylko w sferach, które są dostępne fizycznej obserwacji, ale prowadzi do ciągłych przekształceń w mózgu człowieka. Dr Cermak jest laureatką nagrody im. A. Jean Ayres przyznawanej przez Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej i Amerykańską Fundację Terapii Zajęciowej. W 1991 r. otrzymała Fullbright Lecture Award i spędziła 6 miesięcy wykładając w szkole terapii zajęciowej przy Uniwersytecie Hebrew w Jerozolimie. W 1992 r. była członkiem utworzonego przez M. Jacksona Zespołu Pomocy Medycznej działającego w Rumunii i pracowała w rumuńskim sierocińcu.
W zakres integracji sensorycznej, w moim rozumieniu, wchodzą: teoria, ocena i interwencja. Teoria integracji sensorycznej określa wzorce, do których odnosimy się obserwując, opisując i wyjaśniając zachowanie. Dzięki poznaniu procesów sensorycznych i planowania motorycznego możemy lepiej zrozumieć sposób, w jaki jednostki funkcjonują w swoim środowisku. Integracja sensoryczna jako teoria wyjaśniająca zachowanie znajduje szerokie zastosowanie dla różnych grup wiekowych i typów zaburzeń jak również dla populacji w normie.
Drugi aspekt integracji sensorycznej to ocena. Ocena z zastosowaniem „Sensory Integration and Praxis Tests” (Ayres, 1989) jest ograniczona do wieku i populacji klinicznej dla której test jest opracowany. Jest on przeznaczony głównie dla dzieci w normie z zaburzeniami procesów integracji sensorycznej lub dla dzieci z trudnościami w uczeniu się i zaburzeniami zachowania. Nie jest odpowiedni dla grup z określoną niepełnosprawnością np. z utratą wzroku. Inne ograniczenia testów to ilość treningu potrzebna aby je sprawnie zastosować, czas jaki zajmuje przeprowadzenie testów, obliczenie wyników i interpretacja a także koszt testów. Jednak obserwacja kliniczna, kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego i zestawy kontrolne takie jak „Skala rozwoju czucia dla dzieci w wieku szkolnym” (Royeen i Fortune, 1990; Royeen i Lane, 1991) dostarczają nam obszernych informacji o procesach integracji sensorycznej i można je zastosować dla różnych grup wiekowych i typów zaburzeń.
Trzeci aspekt integracji sensorycznej to interwencja, rozumiana przeze mnie w szerokim znaczeniu, jako zastosowanie zasad integracji sensorycznej. Obejmuje ona konsultację i bezpośrednią pomoc. Interwencja w tym znaczeniu to również szkolenie opiekunów i nauczycieli dziecka, aby pomóc im lepiej zrozumieć jego zachowanie. Jeżeli interwencja w zakresie integracji sensorycznej rozumiana jest tylko w odniesieniu do terapii bezpośredniej, to jest to węższe rozumienie tego terminu.
Badacze i terapeuci próbowali dokładniej zdefiniować integrację sensoryczną. Kimball (1988) określił cechy charakterystyczne terapii stosując podejście właściwe integracji sensorycznej. Podkreślił, że należy dokonać rozróżnienia pomiędzy terapią zajęciową opartą na integracji sensorycznej a terapią zajęciową stosującą lub włączającą zasady integracji sensorycznej. Technika szczotkowania Patrycji Wilbarger (głęboka stymulacja dotykowa poprzez ucisk i bodźce proprioceptywne na powierzchnie stawowe) jest dobrym przykładem, szczególnie w przypadku małego dziecka, gdzie szczotkowanie jest wykonywane przez rodziców (Wilbarger i Wilbarger, 1991). Ten rodzaj stymulacji czuciowej nie byłby zakwalifikowany do integracji sensorycznej, gdyby były przyjęte kryteria zdefiniowane przez Kimballa (1988). Jednak jest on wyraźnie oparty na zasadach integracji sensorycznej. Murray i Anzalone (1991) omówili związek integracji sensorycznej i innych metod stosowanych w terapii zajęciowej.
Z moich doświadczeń wynika, że rodzice, których dzieci poddane były terapii integracji sensorycznej zapewniają, że ich dzieci mają większą zdolność do skupiania uwagi, koncentracji i są lepiej zorganizowane. Te wyniki są słabiej uchwytne niż klasyczne pomiary osiągnięć, lecz mogą być lepszymi wskaźnikami zmiany. Jako specjaliści powinniśmy precyzyjnie zdefiniować terminy takie jak organizacja. Powinniśmy także lepiej opisywać, definiować i rozpowszechniać wyniki terapii. Dane ze studium przypadku należy wykorzystać do sporządzenia wstępnej dokumentacji.
Moim zdaniem integracja sensoryczna zdobywa coraz większe uznanie i powszechne staje się zrozumienie, że zdolność do integrowania informacji sensorycznych oddziałuje na wszystkie sfery zachowania: praktyczne działanie, relacje interpersonalne, organizację i uwagę. Przedstawiciele wielu dyscyplin naukowych w tym pediatrii rozwojowej (Brazelton, 1984), psychologii (Als, 1986), i psychiatrii (Greenspan, 1989) także omawiają procesy integracji sensorycznej i ich związek z zachowaniem, lecz używają innej terminologii, takiej jak regulacja stanu organizmu.
Wzrasta też świadomość, że różne populacje kliniczne, takie jak dzieci z autyzmem, z zaburzeniami rozwojowymi, z powikłaniami spowodowanymi ołowicą, czy z zespołem alkoholizmu płodowego wykazują deficyty w zakresie integracji sensorycznej. Zoe Mailloux – Master of Arts - MA (wyższy stopień naukowy przyznawany absolwentom wydziałów humanistycznych i społecznych), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA).
Zoe Mailloux współpracowała z dr A. Jean Ayres opracowując i standaryzując testy integracji sensorycznej (Sensory Integration and Praxis Tests, Ayres 1989). Obecnie jest dyrektorem administracyjnym w klinice Ayres w Torrance (Kalifornia).
Z mojego punktu widzenia teorię i praktykę integracji sensorycznej w 1994 r. można scharakteryzować jako koncepcję, która weszła w główny nurt terapii zajęciowej lecz dopiero wyłania się z innych dziedzin oświaty i ochrony zdrowia jako rozpoznawalna odrębna całość. Dr A. Jean Ayres często mówiła mi o niechęci, z jaką spotykała się w środowisku terapeutów zajęciowych w początkowym okresie swojej pracy. Chociaż jej idee zostały przyjęte przez profesjonalistów za jej życia okazało się, że był to długi i trudny proces.
Obecnie często zdumiewa mnie, w jak dużym stopniu pojęcia integracji sensorycznej stały się częścią praktyki terapii zajęciowej. Na zdjęciach pediatrycznej terapii zajęciowej zamieszczanych w różnych publikacjach zwykle widoczny jest sprzęt stosowany w terapii integracji sensorycznej; terminy z zakresu teorii integracji sensorycznej znajdują się w Jednolitej Terminologii dla Terapii Zajęciowej (Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej AOTA, 1989); pojęcia integracji sensorycznej stanowią część akademickiego podręcznika Podstawy i Idee Przewodnie Programu Edukacyjnego dla Terapeutów Zajęciowych (AOTA, 1991) a także pojawiają się w czasie egzaminów wstępnych i dyplomowych. Mimo że nadal zdarzają się przypadki, gdy pewne aspekty teorii i praktyki integracji sensorycznej są kwestionowane przez terapeutów zajęciowych, to ogólnie biorąc teoria i terapia integracji sensorycznej zostały jak się wydaje zaakceptowane jako integralna część terapii zajęciowej.
Z drugiej strony sądzę, że pojęcia z zakresu integracji sensorycznej dopiero ukazują się wśród innych dziedzin wiedzy jako rozpoznawalna i zaakceptowana odrębna całość. Niektórzy z czołowych postaci w medycynie tacy jak Peter Tanguay (1991) i Lary Silver (1994) wyrazili poparcie i uznanie dla koncepcji integracji sensorycznej w odniesieniu do pracy każdego z nich nad autyzmem i trudnościami w uczeniu się. Niektórzy pediatrzy popularni w prasie i mediach, tacy jak T. Berry Brazelton (1985) i William Sears (1985) przedstawili poglądy zgodne z integracją sensoryczną i popierające ją. Oświata jest coraz bardziej zainteresowana wielozmysłowym podejściem do uczenia się a nauczyciele, którzy pracowali ze zwiększającą się w szkołach liczbą terapeutów zajęciowych zastosowali w swoich klasach niektóre elementy integracji sensorycznej. Integracja sensoryczna miała też wpływ na prowadzenie badań optometrycznych oraz opiekę kliniczną i neuropsychologiczną na oddziałach intensywnej terapii dla noworodków.
Jednak naprawdę nie sadzę, że integrację sensoryczną można już uznać za główny nurt lub całkowicie integralną część tych profesjonalnych dziedzin. Oczywiście pojawiają się od czasu do czasu cięte, zjadliwe opisy charakteryzujące tę metodę w najlepszym wypadku jako kontrowersyjną a w najgorszym jako znachorstwo. Jednak są one równoważone przez stopniowo zwiększające się uznanie dla koncepcji integracji sensorycznej które mogą wzbogacić, rozszerzyć i wyjaśnić wiele aspektów pracy wykonywanej przez specjalistów spoza terapii zajęciowej. Uważam, że ten proces ostatecznie wprowadzi integrację sensoryczną w główny nurt wielu innych dziedzin.
Ponieważ powszechnie stosuje się teorię integracji sensorycznej w praktyce ciągle jeszcze w ramach terapii zajęciowej, podstawowe elementy aktualnej praktyki są zgodne z niektórymi zasadniczymi cechami ogólnej terapii zajęciowej. Jednak w miarę jak pojęcia integracji sensorycznej stają się lepiej zintegrowane z innymi dziedzinami, cechy praktyki integracji sensorycznej pozostają prawdopodobnie pod wpływem specyficznej metody, w ramach której jest ona stosowana.
Wydaje mi się – kontynuując temat wyodrębniania się pojęć integracji sensorycznej z dziedzin spoza terapii zajęciowej – że kilka tendencji wspomoże rozprzestrzenianie się tej teorii. Jedną z nich jest tendencja do uznania znaczenia wczesnej interwencji i profilaktyki. Ponieważ integracja sensoryczna ma zastosowanie zarówno w odniesieniu do normalnego rozwoju jak i w zapobieganiu trwających całe życie zaburzeń należy oczekiwać, że przyczyni się do rozwoju interwencji we wczesnym dzieciństwie. Coraz bardziej docenia się też rolę procesów neuropsychologicznych i neurobehawioralnych w wyjaśnianiu przyczyn wielu zaburzeń takich jak autyzm, trudności w uczeniu się i zespół deficytu uwagi. Teoria i praktyka integracji sensorycznej jest tu prawdopodobnie zgodna z wieloma innymi teoriami i może przyczynić się do wyjaśnienia tego typu problemów. Należy oczekiwać, że narodowa tendencja do prowadzenia interwencji skoncentrowanej na rodzinie zwiększy świadomość integracji sensorycznej. Z moich doświadczeń wynika, że pojęcia z zakresu integracji sensorycznej są zrozumiałe dla rodzin. Wyjaśniają zachowania, frustracje i trudności które nie zostały wyjaśnione przez inne formy interwencji. Integracja sensoryczna przyczynia się nie tylko do włączania się rodzin w programy terapeutyczne, lecz również do zaangażowania ich jako aktywnych partnerów w kontrolowanie reakcji w realnym świecie – w terapii, która ma największe znaczenie.
Winnie Dunn – doktor filozofii (PhD), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA). Zajmuje stanowisko profesora na Wydziale Terapii Zajęciowej Uniwersytetu w Kansas.
Podstawowe pojęcia w integracji sensorycznej oparte są na neurologii (Ayres, 1979; Eisher, Murray and Bundy, 1991). Posiadanie wiedzy z tej dziedziny powoduje, że czuję się pewniej stosując teorię integracji sensorycznej niż ci terapeuci, którzy postrzegają integrację sensoryczną jako teorię rozwiniętą jedynie w ramach terapii zajęciowej. Uznanie podstaw neurologicznych nie pomniejsza wkładu dr A. Jean Ayres i innych terapeutów zajęciowych, którzy sprawili, że integrację sensoryczną można zastosować w terapii osób z określonymi zaburzeniami. W sposób najbardziej twórczy mogę stosować integrację sensoryczną wtedy, gdy udaje mi się połączyć wiedzę, którą uzyskałam od innych specjalistów w dziedzinie terapii zajęciowej z moją wiedzą neurologiczną.
Podstawowe zasady integracji sensorycznej znajdują zastosowanie w wyjaśnianiu funkcjonowania systemu nerwowego. Obserwowane przez nas zachowania są wynikiem interakcji, jakie zachodzą w mózgu. Dlatego teoria integracji sensorycznej jest z pewnością użyteczna dla tych wszystkich, których zachowanie wskazuje na to, że ich system nerwowy pracuje odmiennie niż u przeciętnych osób. Moim zdaniem dotyczy to dorosłych z uszkodzeniami mózgu i z chorobami psychicznymi a nie tylko dzieci. Nie uważam, że mamy wystarczające dane żeby zrozumieć, jak stosować teorię integracji sensorycznej w terapii tych różnych grup, lecz na pewno obowiązkiem naszym jako terapeutów zajęciowych jest lepiej to zbadać.
Zwiększamy zakres naszych oddziaływań poprzez prowadzenie terapii zajęciowej w nowym środowisku, w miejscach gdzie toczy się prawdziwe życie, współpracując z rodzicami i opiekunami. Bierzemy pod uwagę inne formy pracy, takie jak konsultacja, zamiast prowadzić tylko terapię bezpośrednią. Uważałam, że zastosowanie integracji sensorycznej zostało ograniczone do bezpośredniej pomocy, lecz jestem przekonana, że to się zmienia. Możemy w wielkim stopniu pomóc rodzinom, rodzeństwom, nauczycielom i zwykłym ludziom w zrozumieniu np. jaki rodzaj dotyku drażni dziecko, jakie ubranie, gdy dziecko jest nadwrażliwe na pewne materiały, nie będzie dla niego nieprzyjemne, jaki codzienny tryb zajęć rodzina może wprowadzić z uwzględnieniem pory posiłku.
Rozszerzenie zakresu zadań nie oznacza, że formy bezpośredniej pomocy nie są właściwe dla pewnych osób, lecz ważne jest aby nie ograniczać się do prowadzenia terapii bezpośredniej. Z mojej obserwacji wynika, że my terapeuci zajęciowi przeszliśmy przez okres gdy pracowaliśmy jak gdyby dziecko, które było poddane terapii nie otrzymywało bodźców zmysłowych, o ile my ich w czasie zajęć nie dostarczyliśmy. W codziennym życiu dziecka jest mnóstwo okazji do stymulacji sensorycznej i planowania motorycznego. Powinniśmy w pełni wykorzystać te możliwości.
Terapeuci powinni ułatwić członkom rodziny włączenie się w realizację programu terapii zachęcając ich, aby wykazali aktywną postawę zamiast po prostu czekać aż terapeuta powie, że dziecko jest już gotowe do wypełniania swoich obowiązków. Zamiast tego terapeuta może zapytać: „Czy ta osoba jest w stanie w rozsądny sposób zaspokoić swoje potrzeby? Czy strategia, która została wybrana jest satysfakcjonująca i możliwa do przyjęcia przez rodzinę?”. Wyniki muszą być związane z potrzebami i wymaganiami pacjenta i rodziny. Zmiana naszego nastawienia nie pomniejsza naszych dotychczasowych dokonań; po prostu musimy zacząć wprowadzać nowe formy pracy.
Dr Clark była w 1993 r. wykładowcą Eleanor Clarke Slagle przy Amerykańskim Towarzystwie Terapii Zajęciowej (AOTA) i jest profesorem honorowym Miedzynarodowego Towarzystwa Integracji Sensorycznej w Torrance w Kalifornii.
Dr A. Jean Ayres była jednym z pierwszych naukowców zajmujących się teorią terapii zajęciowej i włączyłabym jej dorobek w zakres tej dyscypliny naukowej Dr Ayres nie tylko zajmowała się pracą naukową, ale była też bardzo twórcza. Jej praca zrewolucjonizowała praktykę pediatryczną w zakresie terapii zajęciowej poprzez powiązanie podstawowych procesów biologicznych z rzeczywistym światem ludzkiej aktywności. Teoria terapii zajęciowej podkreśla znaczenie praktycznej działalności człowieka. Dr Ayres nadawała znaczenie ludzkiemu działaniu, czego dowodzi jej silne poparcie „odpowiedniego wyzwania” – „just right challenge” (dziecko wybiera zawsze takie zadanie, które rozwija jego zdolności na odpowiednim dla niego stopniu trudności), co jest zgodne z jej poglądem, że dziecko jest aktywnym żyjącym organizmem.
Jej badania w dziedzinie neurologii zawsze znajdowały zastosowanie w terapii zajęciowej. Np. system sensoryczny nie był dla niej tylko systemem sensorycznym. Zawsze zadawała sobie pytanie: „Jak moje rozumienie integracji sensorycznej można odnieść do czynności wykonywanych przez dziecko, np. podczas samoobsługi. „Sensory integration and the child” (Ayres, 1879) przedstawia teorię terapii zajęciowej i jej twórcze zastosowanie w praktyce.
Próbowałam naśladować dr Ayres w mojej własnej pracy naukowej. Chociaż moja obecna praca nie opiera się na neurofizjologii, nauczyłam się od niej, co jest istotą badania naukowego.Teoria była jej przewodnikiem i doradcą w praktyce.
Moi doktoranci pracują nad zagadnieniem integracja sensoryczna a modele zachowania. Badają jaki rodzaj aktywności wybierają osoby z określonym typem systemu nerwowego. Integracja sensoryczna jest wzbogacona o wiedzę o preferencjach w wyborze określonych zachowań w zależności od typu systemu nerwowego. Przekonaliśmy się, że dzieci, które potrzebują silnej stymulacji przedsionkowej wybierają takie czynności, które dostarczają im bodźców aktywizujących system przedsionkowy. Dzieci te poszukując silnych wrażeń prawdopodobnie będą lubiły zjeżdżanie na nartach. Josephine Moore – doktor filozofii (Ph. D), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA), Eleanor Clarke Slagle (ESC). Profesor honorowy na Wydziale Anatomii Uniwersytetu Południowej Dakoty. Dr Moore jest znanym w świecie popularyzatorem wiedzy w dziedzinie neurologii. Jest byłym wykładowcą Eleanor Clarke Slagle i w 1994 r. otrzymała nagrodę im. A. Jean Ayres (Lectureship Award) przyznawaną przez Międzynarodowe Towarzystwo Integracji Sensorycznej.
Zawsze interesowałam się przede wszystkim aspektem czuciowym systemu nerwowego. We wcześniejszym okresie mojej kariery pozostawałam pod wpływem dr A. Jean Ayres i oczywiście moich badań nad systemem nerwowym człowieka. Charakteryzując procesy neuronalne biorące udział w integracji sensorycznej, chciałabym nawiązać do jednej z podstawowych koncepcji Ayres: centralny układ nerwowy odbiera informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, organizuje, integruje ze sobą i wcześniejszymi doświadczeniami i następnie tworzy reakcję adaptacyjną (Ayres, 1972). Badając układ nerwowy widzimy, że odpowiedź ruchowa następuje w wyniku integracji wszystkich bodźców zmysłowych. Niemal wszystko, co robimy jest stymulowane wrażeniami czuciowymi, których dostarczają bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne. Rzadko występują reakcje ruchowe, które nie są poprzedzone stymulacją czuciową.
O wiele łatwiej jest badać reakcje ruchowe niż wielozmysłową stymulację odbieraną przez cały czas przez jednostkę. W prowadzonych przez wiele lat badaniach w dziedzinie neurologii pomijano system przedsionkowy. Dlaczego? Dlatego, że po prostu przyjmowaliśmy sposób, w jaki ten system funkcjonuje. Neurolodzy nie sądzili, że impulsy przedsionkowe docierają do kory mózgowej. Nikt nie badał tego procesu, ponieważ stanowi on tak integralną część naszego organizmu. Nie można zobaczyć systemu przedsionkowego ani bodźców, które go stymulują. Funkcjonowanie tego systemu można obserwować pośrednio, poprzez wpływ, jaki wywiera na reakcje ruchowe. Trudno jest uświadomić sobie, że nieustannie odbieramy wiele wrażeń zmysłowych. Teoria integracji sensorycznej jest wyjątkowa ze względu na pogląd o oddziaływaniu na ciało bodźców sensorycznych.
Przez wiele lat zbierałam informacje, które wspierają teorię integracji sensorycznej. Np. Michael Posner (Science, 1993) opisał badania z wykorzystaniem emisyjnej tomografii pozytronowej (PET), które wykazały, że w mózgu człowieka po 15 min. od wykonania prostego zadania widoczne są zmiany, będące rezultatem uczenia się. Jest wiele artykułów przedstawiających podobne wyniki badań.
Dzisiaj wiemy już, że mózg ma niezwykłe zdolności adaptacyjne i badania w tym zakresie pokazują, jak bardzo jest on podatny na zmiany. Pettit i Schwark (1993) opisali badania, w których na pewien czas odnerwili włókna znajdujące się na powierzchni grzbietowej rdzenia kręgowego u kota. Wykorzystując techniki obrazowania porównali pola recepcyjne przed zabiegiem z tymi samymi obszarami po zabiegu. Po trwającym kilka minut odnerwieniu włókien widoczne były zmiany w obrębie pól recepcyjnych.
Trzecie badanie dotyczyło kory wzrokowej (Gilbert i Wiesel, 1992). Badacze powodowali niewielkie uszkodzenia w siatkówce oka małpy lub kota. Zastosowali metodę obrazowania pól recepcyjnych kory wzrokowej przed i po zabiegu. Wyniki badań pokazały, że pola recepcyjne w korze wzrokowej zmieniły się, żeby skompensować uszkodzenie siatkówki. Po 2 miesiącach treningu zmiana w korze wzrokowej zwierzęcia (ale nie w siatkówce) całkowicie zniknęła.
Stosowane obecnie nieinwazyjne metody obrazowania, takie jak emisyjna tomografia pozytronowa (PET) i rezonans magnetyczny (MRI), pozwalające poznać funkcjonowanie układu nerwowego człowieka pokazują zmiany, jakie zachodzą w mózgu pod wpływem nowych doświadczeń. Dane z takich badań można było znaleźć w literaturze w ciągu ostatnich 20 lat. Musimy nadążać za tymi informacjami. Terapeuci powinni nawiązać współpracę z badaczami, którzy wykorzystują najnowszą technologię. Dzięki temu będzie można udowodnić, że terapia powoduje zmiany nie tylko w sferach, które są dostępne fizycznej obserwacji, ale prowadzi do ciągłych przekształceń w mózgu człowieka. Dr Cermak jest laureatką nagrody im. A. Jean Ayres przyznawanej przez Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej i Amerykańską Fundację Terapii Zajęciowej. W 1991 r. otrzymała Fullbright Lecture Award i spędziła 6 miesięcy wykładając w szkole terapii zajęciowej przy Uniwersytecie Hebrew w Jerozolimie. W 1992 r. była członkiem utworzonego przez M. Jacksona Zespołu Pomocy Medycznej działającego w Rumunii i pracowała w rumuńskim sierocińcu.
W zakres integracji sensorycznej, w moim rozumieniu, wchodzą: teoria, ocena i interwencja. Teoria integracji sensorycznej określa wzorce, do których odnosimy się obserwując, opisując i wyjaśniając zachowanie. Dzięki poznaniu procesów sensorycznych i planowania motorycznego możemy lepiej zrozumieć sposób, w jaki jednostki funkcjonują w swoim środowisku. Integracja sensoryczna jako teoria wyjaśniająca zachowanie znajduje szerokie zastosowanie dla różnych grup wiekowych i typów zaburzeń jak również dla populacji w normie.
Drugi aspekt integracji sensorycznej to ocena. Ocena z zastosowaniem „Sensory Integration and Praxis Tests” (Ayres, 1989) jest ograniczona do wieku i populacji klinicznej dla której test jest opracowany. Jest on przeznaczony głównie dla dzieci w normie z zaburzeniami procesów integracji sensorycznej lub dla dzieci z trudnościami w uczeniu się i zaburzeniami zachowania. Nie jest odpowiedni dla grup z określoną niepełnosprawnością np. z utratą wzroku. Inne ograniczenia testów to ilość treningu potrzebna aby je sprawnie zastosować, czas jaki zajmuje przeprowadzenie testów, obliczenie wyników i interpretacja a także koszt testów. Jednak obserwacja kliniczna, kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego i zestawy kontrolne takie jak „Skala rozwoju czucia dla dzieci w wieku szkolnym” (Royeen i Fortune, 1990; Royeen i Lane, 1991) dostarczają nam obszernych informacji o procesach integracji sensorycznej i można je zastosować dla różnych grup wiekowych i typów zaburzeń.
Trzeci aspekt integracji sensorycznej to interwencja, rozumiana przeze mnie w szerokim znaczeniu, jako zastosowanie zasad integracji sensorycznej. Obejmuje ona konsultację i bezpośrednią pomoc. Interwencja w tym znaczeniu to również szkolenie opiekunów i nauczycieli dziecka, aby pomóc im lepiej zrozumieć jego zachowanie. Jeżeli interwencja w zakresie integracji sensorycznej rozumiana jest tylko w odniesieniu do terapii bezpośredniej, to jest to węższe rozumienie tego terminu.
Badacze i terapeuci próbowali dokładniej zdefiniować integrację sensoryczną. Kimball (1988) określił cechy charakterystyczne terapii stosując podejście właściwe integracji sensorycznej. Podkreślił, że należy dokonać rozróżnienia pomiędzy terapią zajęciową opartą na integracji sensorycznej a terapią zajęciową stosującą lub włączającą zasady integracji sensorycznej. Technika szczotkowania Patrycji Wilbarger (głęboka stymulacja dotykowa poprzez ucisk i bodźce proprioceptywne na powierzchnie stawowe) jest dobrym przykładem, szczególnie w przypadku małego dziecka, gdzie szczotkowanie jest wykonywane przez rodziców (Wilbarger i Wilbarger, 1991). Ten rodzaj stymulacji czuciowej nie byłby zakwalifikowany do integracji sensorycznej, gdyby były przyjęte kryteria zdefiniowane przez Kimballa (1988). Jednak jest on wyraźnie oparty na zasadach integracji sensorycznej. Murray i Anzalone (1991) omówili związek integracji sensorycznej i innych metod stosowanych w terapii zajęciowej.
Z moich doświadczeń wynika, że rodzice, których dzieci poddane były terapii integracji sensorycznej zapewniają, że ich dzieci mają większą zdolność do skupiania uwagi, koncentracji i są lepiej zorganizowane. Te wyniki są słabiej uchwytne niż klasyczne pomiary osiągnięć, lecz mogą być lepszymi wskaźnikami zmiany. Jako specjaliści powinniśmy precyzyjnie zdefiniować terminy takie jak organizacja. Powinniśmy także lepiej opisywać, definiować i rozpowszechniać wyniki terapii. Dane ze studium przypadku należy wykorzystać do sporządzenia wstępnej dokumentacji.
Moim zdaniem integracja sensoryczna zdobywa coraz większe uznanie i powszechne staje się zrozumienie, że zdolność do integrowania informacji sensorycznych oddziałuje na wszystkie sfery zachowania: praktyczne działanie, relacje interpersonalne, organizację i uwagę. Przedstawiciele wielu dyscyplin naukowych w tym pediatrii rozwojowej (Brazelton, 1984), psychologii (Als, 1986), i psychiatrii (Greenspan, 1989) także omawiają procesy integracji sensorycznej i ich związek z zachowaniem, lecz używają innej terminologii, takiej jak regulacja stanu organizmu.
Wzrasta też świadomość, że różne populacje kliniczne, takie jak dzieci z autyzmem, z zaburzeniami rozwojowymi, z powikłaniami spowodowanymi ołowicą, czy z zespołem alkoholizmu płodowego wykazują deficyty w zakresie integracji sensorycznej. Zoe Mailloux – Master of Arts - MA (wyższy stopień naukowy przyznawany absolwentom wydziałów humanistycznych i społecznych), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA).
Zoe Mailloux współpracowała z dr A. Jean Ayres opracowując i standaryzując testy integracji sensorycznej (Sensory Integration and Praxis Tests, Ayres 1989). Obecnie jest dyrektorem administracyjnym w klinice Ayres w Torrance (Kalifornia).
Z mojego punktu widzenia teorię i praktykę integracji sensorycznej w 1994 r. można scharakteryzować jako koncepcję, która weszła w główny nurt terapii zajęciowej lecz dopiero wyłania się z innych dziedzin oświaty i ochrony zdrowia jako rozpoznawalna odrębna całość. Dr A. Jean Ayres często mówiła mi o niechęci, z jaką spotykała się w środowisku terapeutów zajęciowych w początkowym okresie swojej pracy. Chociaż jej idee zostały przyjęte przez profesjonalistów za jej życia okazało się, że był to długi i trudny proces.
Obecnie często zdumiewa mnie, w jak dużym stopniu pojęcia integracji sensorycznej stały się częścią praktyki terapii zajęciowej. Na zdjęciach pediatrycznej terapii zajęciowej zamieszczanych w różnych publikacjach zwykle widoczny jest sprzęt stosowany w terapii integracji sensorycznej; terminy z zakresu teorii integracji sensorycznej znajdują się w Jednolitej Terminologii dla Terapii Zajęciowej (Amerykańskie Towarzystwo Terapii Zajęciowej AOTA, 1989); pojęcia integracji sensorycznej stanowią część akademickiego podręcznika Podstawy i Idee Przewodnie Programu Edukacyjnego dla Terapeutów Zajęciowych (AOTA, 1991) a także pojawiają się w czasie egzaminów wstępnych i dyplomowych. Mimo że nadal zdarzają się przypadki, gdy pewne aspekty teorii i praktyki integracji sensorycznej są kwestionowane przez terapeutów zajęciowych, to ogólnie biorąc teoria i terapia integracji sensorycznej zostały jak się wydaje zaakceptowane jako integralna część terapii zajęciowej.
Z drugiej strony sądzę, że pojęcia z zakresu integracji sensorycznej dopiero ukazują się wśród innych dziedzin wiedzy jako rozpoznawalna i zaakceptowana odrębna całość. Niektórzy z czołowych postaci w medycynie tacy jak Peter Tanguay (1991) i Lary Silver (1994) wyrazili poparcie i uznanie dla koncepcji integracji sensorycznej w odniesieniu do pracy każdego z nich nad autyzmem i trudnościami w uczeniu się. Niektórzy pediatrzy popularni w prasie i mediach, tacy jak T. Berry Brazelton (1985) i William Sears (1985) przedstawili poglądy zgodne z integracją sensoryczną i popierające ją. Oświata jest coraz bardziej zainteresowana wielozmysłowym podejściem do uczenia się a nauczyciele, którzy pracowali ze zwiększającą się w szkołach liczbą terapeutów zajęciowych zastosowali w swoich klasach niektóre elementy integracji sensorycznej. Integracja sensoryczna miała też wpływ na prowadzenie badań optometrycznych oraz opiekę kliniczną i neuropsychologiczną na oddziałach intensywnej terapii dla noworodków.
Jednak naprawdę nie sadzę, że integrację sensoryczną można już uznać za główny nurt lub całkowicie integralną część tych profesjonalnych dziedzin. Oczywiście pojawiają się od czasu do czasu cięte, zjadliwe opisy charakteryzujące tę metodę w najlepszym wypadku jako kontrowersyjną a w najgorszym jako znachorstwo. Jednak są one równoważone przez stopniowo zwiększające się uznanie dla koncepcji integracji sensorycznej które mogą wzbogacić, rozszerzyć i wyjaśnić wiele aspektów pracy wykonywanej przez specjalistów spoza terapii zajęciowej. Uważam, że ten proces ostatecznie wprowadzi integrację sensoryczną w główny nurt wielu innych dziedzin.
Ponieważ powszechnie stosuje się teorię integracji sensorycznej w praktyce ciągle jeszcze w ramach terapii zajęciowej, podstawowe elementy aktualnej praktyki są zgodne z niektórymi zasadniczymi cechami ogólnej terapii zajęciowej. Jednak w miarę jak pojęcia integracji sensorycznej stają się lepiej zintegrowane z innymi dziedzinami, cechy praktyki integracji sensorycznej pozostają prawdopodobnie pod wpływem specyficznej metody, w ramach której jest ona stosowana.
Wydaje mi się – kontynuując temat wyodrębniania się pojęć integracji sensorycznej z dziedzin spoza terapii zajęciowej – że kilka tendencji wspomoże rozprzestrzenianie się tej teorii. Jedną z nich jest tendencja do uznania znaczenia wczesnej interwencji i profilaktyki. Ponieważ integracja sensoryczna ma zastosowanie zarówno w odniesieniu do normalnego rozwoju jak i w zapobieganiu trwających całe życie zaburzeń należy oczekiwać, że przyczyni się do rozwoju interwencji we wczesnym dzieciństwie. Coraz bardziej docenia się też rolę procesów neuropsychologicznych i neurobehawioralnych w wyjaśnianiu przyczyn wielu zaburzeń takich jak autyzm, trudności w uczeniu się i zespół deficytu uwagi. Teoria i praktyka integracji sensorycznej jest tu prawdopodobnie zgodna z wieloma innymi teoriami i może przyczynić się do wyjaśnienia tego typu problemów. Należy oczekiwać, że narodowa tendencja do prowadzenia interwencji skoncentrowanej na rodzinie zwiększy świadomość integracji sensorycznej. Z moich doświadczeń wynika, że pojęcia z zakresu integracji sensorycznej są zrozumiałe dla rodzin. Wyjaśniają zachowania, frustracje i trudności które nie zostały wyjaśnione przez inne formy interwencji. Integracja sensoryczna przyczynia się nie tylko do włączania się rodzin w programy terapeutyczne, lecz również do zaangażowania ich jako aktywnych partnerów w kontrolowanie reakcji w realnym świecie – w terapii, która ma największe znaczenie.
Winnie Dunn – doktor filozofii (PhD), Instruktorka Terapii Zajęciowej (OTR), Członek Amerykańskiego Towarzystwa Terapii Zajęciowej (FAOTA). Zajmuje stanowisko profesora na Wydziale Terapii Zajęciowej Uniwersytetu w Kansas.
Podstawowe pojęcia w integracji sensorycznej oparte są na neurologii (Ayres, 1979; Eisher, Murray and Bundy, 1991). Posiadanie wiedzy z tej dziedziny powoduje, że czuję się pewniej stosując teorię integracji sensorycznej niż ci terapeuci, którzy postrzegają integrację sensoryczną jako teorię rozwiniętą jedynie w ramach terapii zajęciowej. Uznanie podstaw neurologicznych nie pomniejsza wkładu dr A. Jean Ayres i innych terapeutów zajęciowych, którzy sprawili, że integrację sensoryczną można zastosować w terapii osób z określonymi zaburzeniami. W sposób najbardziej twórczy mogę stosować integrację sensoryczną wtedy, gdy udaje mi się połączyć wiedzę, którą uzyskałam od innych specjalistów w dziedzinie terapii zajęciowej z moją wiedzą neurologiczną.
Podstawowe zasady integracji sensorycznej znajdują zastosowanie w wyjaśnianiu funkcjonowania systemu nerwowego. Obserwowane przez nas zachowania są wynikiem interakcji, jakie zachodzą w mózgu. Dlatego teoria integracji sensorycznej jest z pewnością użyteczna dla tych wszystkich, których zachowanie wskazuje na to, że ich system nerwowy pracuje odmiennie niż u przeciętnych osób. Moim zdaniem dotyczy to dorosłych z uszkodzeniami mózgu i z chorobami psychicznymi a nie tylko dzieci. Nie uważam, że mamy wystarczające dane żeby zrozumieć, jak stosować teorię integracji sensorycznej w terapii tych różnych grup, lecz na pewno obowiązkiem naszym jako terapeutów zajęciowych jest lepiej to zbadać.
Zwiększamy zakres naszych oddziaływań poprzez prowadzenie terapii zajęciowej w nowym środowisku, w miejscach gdzie toczy się prawdziwe życie, współpracując z rodzicami i opiekunami. Bierzemy pod uwagę inne formy pracy, takie jak konsultacja, zamiast prowadzić tylko terapię bezpośrednią. Uważałam, że zastosowanie integracji sensorycznej zostało ograniczone do bezpośredniej pomocy, lecz jestem przekonana, że to się zmienia. Możemy w wielkim stopniu pomóc rodzinom, rodzeństwom, nauczycielom i zwykłym ludziom w zrozumieniu np. jaki rodzaj dotyku drażni dziecko, jakie ubranie, gdy dziecko jest nadwrażliwe na pewne materiały, nie będzie dla niego nieprzyjemne, jaki codzienny tryb zajęć rodzina może wprowadzić z uwzględnieniem pory posiłku.
Rozszerzenie zakresu zadań nie oznacza, że formy bezpośredniej pomocy nie są właściwe dla pewnych osób, lecz ważne jest aby nie ograniczać się do prowadzenia terapii bezpośredniej. Z mojej obserwacji wynika, że my terapeuci zajęciowi przeszliśmy przez okres gdy pracowaliśmy jak gdyby dziecko, które było poddane terapii nie otrzymywało bodźców zmysłowych, o ile my ich w czasie zajęć nie dostarczyliśmy. W codziennym życiu dziecka jest mnóstwo okazji do stymulacji sensorycznej i planowania motorycznego. Powinniśmy w pełni wykorzystać te możliwości.
Terapeuci powinni ułatwić członkom rodziny włączenie się w realizację programu terapii zachęcając ich, aby wykazali aktywną postawę zamiast po prostu czekać aż terapeuta powie, że dziecko jest już gotowe do wypełniania swoich obowiązków. Zamiast tego terapeuta może zapytać: „Czy ta osoba jest w stanie w rozsądny sposób zaspokoić swoje potrzeby? Czy strategia, która została wybrana jest satysfakcjonująca i możliwa do przyjęcia przez rodzinę?”. Wyniki muszą być związane z potrzebami i wymaganiami pacjenta i rodziny. Zmiana naszego nastawienia nie pomniejsza naszych dotychczasowych dokonań; po prostu musimy zacząć wprowadzać nowe formy pracy.
jedyne fachowe czasopismo zajmujące się problematyką terapii integracji sensorycznej.
